My photo
Well-mannered attitude and social minded outlook :))I normally be reluctant to make a stand with an outlandish idea or draw attention with an unusual outfit or hair style. 21 yesterday,21 today,21 tomorrow :)) If I am in danger of lives' weight and self- image issues .I respond these negative urges in a completely different way crushing them:))

Saturday, April 26, 2008

ÇİRİŞ / ERESMUS SPECTABILIS(BIEB.)(FEDTSCH)

Tartılanlar benim çirişler :) Ben çirişleri çekerken pazarcı abi abla kabaklarıda çek dedi e kırarmıyım bende hem onu hemde kabakları çektim....Pazarcı abime sevgilerle ....


Hazır Adanaya gitmişken pazarıda-Cemalpaşa- gezelim dedik -ben ve arkadaşlarım -ve cirişe rastladık.Sizler için görüntüledim .Ben şimdiye kadar hiç görmemiştim. Ispanak gibi kıymalı pişirdim çok harika bir aroması var çok hoşuma gitti.Çokta hafif oldu.

İlgili bilgi aşağıda :)
Çiriş
Ülkemiz doğal florasındaki bazı bitki türleri; toplama, meradaki aşırı otlatma ve bu alanların kültür arazisine dönüştürülmesi, sanayileşme, çevre kirliliği ve söküm nedeniyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Bu bakımdan gerek doğanın korunması, gerekse gıda ile ilaç hammadde sıkıntısının karşılanması ve kaybedilen pazarlara bitkisel materyal temin edilerek, bu pazarların yeniden kazanılması, bu bitkilerin kültürlerinin yapılmasını gündeme getirmektedir.

E. spectabilis (çiriş) gerek gıda ve gerekse tedavi amacıyla uzun yıllardır sevilerek tüketilmektedir. Ülkemizde çiriş bitkisinin genç sürgünleri ve taze yaprakları sebze olarak pişirilip tüketilmektedir (Öztürk ve Özçelik 1991). Komarov (1968) Rusya'da da sebze olarak tüketildiğini ve Sibirya ‘da aranılan bir bitki olduğunu ve semizotu ile ıspanak arasında bir tada sahip olduğunu belirtmiştir. Nitekim bunu Hedrick (1972)'te kaydetmiştir. Ayrıca çiriş yaprakları, maydonoz gibi börek ve gözlemelerde sade ve kıymalı iç malzemesi olarak, ya da ıspanak gibi yumurtayla kavrularakta tüketilebilmektedir. Yine bu bitki otlu peynir yapımında da kullanılmaktadır.

Çirişin sebze olarak kullanımının dışında Kahramanmaraş'ta pilavın lezzetlendirilmesinde (Tuzlacı 1985) ve etli kökler çorba yapımında kullanılmaktadır (Wendelbo 1982). Ayrıca Erzurum ve Erzincan yöresinde çiriş köklerinden zamk elde edildiğini ve hatta yöre halkı, Erzincan-Tercan'da bu amaçla kurulmuş bir değirmenin olduğunu belirtmiştir. Nitekim Türkistan, Afganistan ve İran'da da yumru kökler ezilip tutkal yapılmakta ve bunlar çok amaçlı (yapıştırıcı, kumaş apresi v.s.) kullanılmaktadır (Wendelbo 1982). Komarov 1968’in bildirdiğine göre, çiriş köklerinde bol müsilaj olduğu ve yaklaşık %30 oranında zamk (arabinik asit türevli) bulunduğu da tespit edilmiştir (Tuzlacı, 1985c). Eskiden çirişin otunun yaprakları sarardıktan sonra (ağustos) kökleri topraktan çıkartılıp, güneşe serilerek, kemik sertliği alıncaya kadar kurutulmakta ve kurutulan kökler su değirmenlerinde toz haline getirilerek ihtiyaç bölgelerine toz halinde gönderilmekteydi. Hatta bunun ticaret merkezinin İstanbul olduğu ve Arap ülkelerine de dış satımının yapıldığı kaydedilmiştir (Baytop 1984).

19. asrın sonunda bütün Osmanlı il ve ilçe merkezlerini gezip inceleyen Fransız seyyah Vital Cuinet Erzurum hakkında verdiği bilgiler arasında, Erzurum'dan ihracat başlığı altında çiriş ihracatının da yapıldığını ve 300.000 Frank'lık gelir elde edildiği de mevcuttur (Anonymous 1999).

Ayrıca Eremurus ilkbaharda çiçeklenen soğanlı-rizomlu bitkiler grubuna girmektedir. Bu grup bitkiler içinde uzun çiçek demetleri ile oldukça güzel görüntüye sahiptirler. Dış mekan süs bitkisi olarak bordürlerde sınır çiçeği şeklinde grup halinde kullanılması durumunda, bordürler bir buket görünümünde olmaktadır (Grey 1938, Le Nard ve De Hertogh 1993). Ayrıca kesme çiçekçilikte de kullanılmaktadır. Özellikle doğadan toplanan E. stenophyllus ve E. persicus'un çiçeklerinin büyük buketler halinde Tahran'da çiçekçilerde bulunduğu kaydedilmiştir (Wendelbo 1982). Kesme çiçek olarak bir demet Eremurus’un sunulması, saygının ifadesi olarak kabul edilmektedir.

Çiriş bitkisi çok eskiden beri tedavi amacıyla da kullanılmaktadır. Özellikle Arap hekimler tarafından çiriş kökünden hazırlanan merhemler uyuz ve frengi tedavisinde kullanılmıştır. Dahilen idrar artırıcı özelliği vardır (Baytop 1984). Ayrıca Eremurus türlerinin köklerinden elde edilen kök ekstraktlarının (glukomannazlar) anti-tümör etkisinin olduğu tespit edilmiştir (Sikura et al. 1991).

Çok yönlü kullanım özelliği olan çiriş bitkisi gerek ağır otlatma ve gerekse bilinçsizce toplama neticesinde tabiatta yok olma tehlikesi ile karşı karşıyadır. Nitekim, bu araştırma çalışmaları sırasında bu durum bizzat gözlenmiştir. Her geçen yıl çalışılacak bitki materyali bulmak daha da güç olmuştur. Bu tehlike, Eremurus türlerinin diğer doğal yayılış alanlarında da gözlenmiştir. Özellikle Afganistan dağlarında aşırı otlatma nedeniyle orijinal vejetasyonun dejenere olduğu ve Eremurus türlerinin yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kaldığı kaydedilmiştir (Wendelbo 1982).

Çiriş Bitkisinin Kültüre Alınma Çalışmaları Dr. Fatma Güngör ve Kemal Çukadar tarafından yapılmış olup, bitki ile ilgili agronomik çalışmalar Meral ASLAY ve Kemal Çukadar tarafından yürütülmektedir.

Dr. Fatma Güngör
fatmag24@hotmail.com
Meral ASLAY